Stworzenie Świata w Esnie; Powstanie Kolegium Bóstw, Narodziny Ra i Jego Arcywroga
Wprowadzenie:
Kosmogonia z Esny jest syntetycznym utworem okresu grecko-rzymskiego, starającym się pogodzić wiele starszych tradycji teologicznych – w tym mit heliopolitański, memficki, tebański i lokalną kosmogonię, poprzedzającą import kultu Neit z Sais do Esny. Utwór spisany najpewniej za czasów cesarza Trajana, przedstawia boginię Neit jako byt poprzedzający istnienie pozostałych elementów kosmosu, w tym pierwotnych wód Nuna, które według tekstu wyszły z jej ciała. Neit jest więc ukazana jako aktywny ekwiwalent Nuna, którego sama powołała do istnienia. Równocześnie, Neit, która poprzedzała wszelką dwoistość, jest przedstawiona jako zarówno Matka, jak i Ojciec – bóstwo wykraczające poza doznanie płciowości. Jednym z przejawów syntetyczności tego mitu kreacji jest to, że Bogini w kolejnych etapach kreacji polega na asyście stworzonych przez nią Bóstw; w szczególności Nuna-Hapiego oraz Ra. W kosmogonii pojawia się również kolegium Trzydziestu Bogów stwórców, na które składają się najpewniej: Ogdoada, Ośmiu Dżebau, Siedmiu Khnumów oraz Siedem Dżaisu. Tożsamość i funkcja niektórych z grup tworzących kolegium zostają ujawnione lub rozwinięte w toku narracji. Akt twórczy Neit ma przede wszystkim charakter intelektualno-werbalny, Bogini obmyśla, a następnie powołuje do istnienia kolejne byty poprzez swoje Siedem Magicznych Wypowiedzeń. Jej siódma wypowiedź prowadzi do ustanowienia siedmiu Dżaisu; personifikowanych mocy stwórczego słowa, których zadaniem jest ochrona krowy Mehet-Uret. Posługuje się również grami słownymi, które są dostrzegalne w całym utworze. Warto też zwrócić uwagę na wybitnie etiologiczny charakter kosmogonii z Esny. Następstwem narodzin Re i odcięcia jego pępowiny jest pojawienie się Apo/pi/sa, który staje się przeciwnikiem Boga Słońca. Zło i chaos zostają więc wpisane w sam proces kosmogoniczny jako siła, która pojawia się wraz z ustanowieniem uporządkowanego świata.
Główne wątki mitologiczne:
-Bogini tworzy Prapagórek i na nim rozpoczyna ciąg aktów stwórczych.
-Neit powołuje Trzydziestu Bogów, którzy będą ją wspierać i jej towarzyszyć.
-Rodzi się Ra, a wraz z nim powstaje A/pe/p, który wznieca bunt.
-Po pokonaniu boskich wrogów, ustanowione zostaje święto Neit 13 dnia miesiąca Apip.
Świątynia w Esnie, kolumna 18 (206):
§1 Tytuł
Rytuał wykonywany w Posiadłości Wielkiej Neit, Matki Boga, Damy Esny;
Również odprawiany w Posiadłości Wielkiej Neit, Matki Boga, Damy Sais, trzynastego dnia, trzeciego miesiąca Szomu (13 Apip).
§2 Narodziny Neit
Ojciec ojców, matka matek, jedyny Bóg, który stał się dwojgiem: była ona w wodach Nuna, które wyszły z jej ciała, gdy Ziemia była pogrążona w zupełnej ciemności i Tatenen jeszcze nie wyszedł, ten, który sprawia, że lądy porastają roślinnością.
§3 Początkowe przemiany
Przyjęła postać krowy, która była niepoznawalna dla Bogów w żadnym miejscu. Zmieniła swą postać w rybę (okonia nilowego) i w tej postaci wyruszyła.
§4 Światło
Rozświetliła promienie swoich oczu, na ten sposób powstało światło.
§5 Prapagórek Esny i Sais
Następnie rzekła:
<<Oby dane mi było mieć miejsce jako grunt (zȝṯ) pośród Nuna (Nwn), na którym mogłabym spocząć!>> Miejsce to zostało usytułowane jako grunt w Nunie, zgodnie z tym, co powiedziała; tako stała się Esna (zȝ-nw), (to jest również Sais (Zȝw)).
Wzleciała następnie na tenże pagórek, tako stało się Per-neczer (Pr-nṯr), (to jest również Pe (P)).
Rzekła: <<Jakże słodki (nḏm) smak (dp) w tym pagórku!>> Tako stało się Dep (Dp), i tako stała się Ta-nedżem (tȝ-nḏm), jako nazwa Sais.
§6 Stworzenie Egiptu
Cokolwiek zamyślił jej rozum, natychmiast się urzeczywistniło. Wówczas stała się promienna (bȝq) w pagórku; tako Egipt (Bȝq.t) powstał w radości.
§7 Trzydziestu Bogów Stwórców[1]
Stworzyła ona Bogów trzydziestu i wypowiedziała ich imiona, jedno po drugim. Następnie uradowała się gdy ich ujrzała. Rzekli oni: <<Chwała Tobie, Damo Bogów, matko nasza, która nas stworzyła. Nadałaś nam imiona nasze, które nie były nam znane. Oddzieliłaś od nas okres ciemności. Stworzyłaś dla nas Ziemię, na której możemy spocząć. Oddzielasz dla nas noc od dnia. Jak znakomite jest wszystko to, co wyszło z twego serca! Jedyną jesteś Boginią, która stała się na początku, która przemierza wieczność-cykliczną (nḥḥ), podczas gdy trwała wieczność (ḏ.t) jest przed Tobą.>>
§8 Bogowie udają się na Prapagórek
Wtenczas rzekła do swych dzieci: <<Chodźcie, udajmy się do tego miejsca na ziemi, byśmy mogli spocząć na nim, aby położyć kres (naszemu) znużeniu. Udajmy się na północ do owego miejsca, Esny (Zȝ-nw), (co oznacza Sais (Zȝw)), krainy w Nunie; słodkiego pagórka (nḏm) w którym możemy zamieszkać (snḏm).>>
Ustanowiła krainę w Nunie i nadała jej nazwę <<Wysoki Pagórek>>.
§9 Bogowie zapytują Neit o przyszłość
Wtedy rzekli oni do Wielkiej i Potężnej: <<O Pani, która nas zrodziłaś; o [matko?] z której się wyłoniliśmy: obyś przepowiedziała nam, to, co jeszcze się nie zdarzyło. Oto jest tu odludnie i nie wiemy co jeszcze zaistnieje.>>
Wówczas Neit przemówiła: <<Ujawnię wam co jeszcze zaistnieje. Chodźcie, policzmy cztery moce-akhu[2], rozświetlmy to, co jest w naszych ciałach i wypowiedzmy nasze słowa, abyśmy mogli jeszcze dziś poznać wszystko.>>
Uczynili wszystko, co wyrzekła, i 8 godzin przeminęło w jednej chwili.
§10 Przepowiednia słońca
Następnie krowa-ih.t poczęła swój zamysł nad tym, co miało powstać. Rzekła: <<Czcigodny Bóg winien dziś powstać: gdy otworzy swe oko, jego jasne promienie się pojawią; gdy je zamknie, ciemność się pojawi. Ludzkość (rmṯ.w) wyjdzie z łez (rmy.t) jego oka. Bogowie (nṯr.w) zaś ze śliny (ntt) z jego ust.
Wzmocnię go swoją siła, umocnie go swoją mocą, sprawię by był potężny moją potęgą. Dzieci jego zbuntują się przeciwko niemu, ja powalę je dla niego. Ja zabiję je dla niego. Albowiem jest synem moim, który wyszedł ze mnie. Będzie on panem tej ziemi, na wieczność. Ja zaś będę go chronić w moich ramionach. Żadne zło go nie dosięgnie. Wyrzeknę wam jego imię, które jest ode mnie: Khepri o poranku, Atum wieczorem. Jest on tym, któremu dane (rdi) jest ukazywać się na wieki, w tym jego imieniu Ra (Rʿ), każdego dnia.>>
§11 Ogdoada
Wtedy ci Bogowie rzekli: <<Nie wiedzieliśmy (ḫm.n) o sprawach właśnie usłyszanych.>> Tako powstała <<Ogdoada (Ḫmn.w)>> jako nazwa tychże Bogów, i stała się ona nazwą miasta tego (Hermopolis).
§12 Narodziny Ra
Bóg ten powstał z wydzieliny z ciała (Neit), którą umieściła w łonie jaja. Nun je rozbił, gdy stał się potężnym wylewem (Hapi) zgromadzonym w jednym miejscu; małżonek jaja, rozłupujący to jajo dla tego, które otaczało tego czcigodnego Boga. On jest Ra, i ukrył (imn) się w Nunie, w tym swoim imieniu Wielkiego Amona (imn). Bogowie i Boginie zostali obdarzeni (ẖnm) jego promieniami, w tym jego imieniu Khnuma (ẖnmw).
§13 Neit i Ra
Matka jego, krowa-ỉh.t, zawołała z całych sił: <<Przyjdź, przyjdź, ten, którego ja stworzyłam! Przyjdź, przyjdź, ten, którego ja zrodziłam! Przyjdź, przyjdź, ten, którego ja wydałam! Ja, krowa-ỉh.t, jestem Twą matką! Bóg ten przyszedł do tej Bogini z ustami otwartymi i rozpostartymi ramionami; rzuciwszy się na jej pierś. Oto co zrobił syn, gdy ujrzał swą matkę. Dzień ten okazał się dobrym dniem Nowego Roku. Zapłakał (rmy) on do wód Nuna, gdy spostrzegł krowę-ỉh.t, tako ludzkość (rmṯ.w) przybyła ku istnieniu z łez (rmy.t) jego oka. Zaśmiał się gdy ujrzał ją (ponownie), tako Bogowie (nṯr.w) powstali ze śliny (ntt)z jego ust.
§14 Ra i inni Bogowie
Teraz więc Bogowie Ci zamieszkali w swych kaplicach; ich imiona zostały wypowiedziane, gdy ta Bogini ich zrodziła. Opiekowali się Ra wewnątrz ich kaplic, oddawali cześć temu Bogu, mówiąc: <<Bądź powitany! O, dziedzicu Neit, uczynionym przez jej dłonie, stworzonym przez jej serce. Panem jesteś tej ziemi po wieki; tak, jak matka Twa przepowiedziała.>>
§15 Ap/op/is
Co więcej, (Bogini) odcięła pępowinę swojemu synowi i umieściła ją w wodach Nuna. Tako powstał wąż długości 120 łokci, którego zwą A/po/pis. Serce jego zrodziło rebelię przeciwko Ra, wraz z jego wspólnikami, którzy powstali z oka (Ra).
§16 Tot
Tot wyłonił się z jego (Ra) serca, gdy był on niespokojny (dḥr), tak więc zwie się on <<Totem>> (Ḏḥwty). Mówił (mdw) ze swym ojcem, który wysłał go przeciwko buntownikowi, w imieniu Pana Boskich Słów (mdw-nṯr). Tako Tot, Pan Hermopolis, powstał w tym miejscu wraz z Ogdoadą pierwszego pierwotnego ruchu.
§17 Neit przenosi się do Esny/Sais
Neit mówi do syna (zȝ) swego: <<Pójdź ze mną do Esny (tȝ-zȝ-nw), (to jest również <<Sais (Zȝw)>>), tej krainy (zȝṯw) wewnątrz wód Nuna (Nwn). Winna jestem wypowiadać Twe imię jak miasto Twoje, abym nigdy nie przestała go słyszeć. Pielęgnuję Cię, aby wzmocnić Twą siłę, aby zwiększyć strach przed Tobą; winna jestem wygubić dla Ciebie wszystkich tych, którzy spiskują przeciwko Tobie.
§18 Siedem Dżaisu z Mehet-ueret.
Oto więc siedem wypowiedzeń (ḏȝỉs.w) wyszło z jej ust i stało się siódemką Bogów; tako to, co wyrzekła, powstało jako wypowiedzenia (ḏȝỉs.w), jako nazwa przeznaczonych temu hieroglifów, jako nazwa Sais.
Tako powstało siedem Dżaisu (ḏȝỉs.w) z Mehet-ueret. Oni są ochroną dla Mehet-Ueret, dokądkolwiek się uda. Wówczas przyjęła swą postać krowy-ỉh.t, umieściła Ra na swoich rogach i popłynęła (mḥỉ) wraz z nim. Bogowie rzekli: <<Wielka Pływaczka (mḥ.t-wr.t) jest tu wraz ze swym synem!>> Tako powstała Mehet-ueret (Mḥ.t-wr.t).
§19 Neit i Ra
Wtenczas zrobiła postój, trwający cztery miesiące, w miastach Górnego Egiptu, w miejscu zwanym <<Khent-ta>>, powalając buntowników, którzy znienawidzili Jej Królewską Mość. Pali się pochodnie przed nią w Górnym i Dolnym Egipcie.
§20 Neit powraca do Sais/Esny
Wówczas przybyła do Sais w nocy, trzynastego dnia, trzeciego miesiąca Szomu, w to oto święto wspaniałe na niebiosach, na ziemi i we wszystkich krainach. Przyjęła następnie swą postać Wielkiej, gdy dokonała rzezi, ze swym łukiem w dłoni i pochwyconymi przez nią strzałami własnymi. Przybyła do świątyni Neit wraz ze swym synem, Re.
§21 Festival 13 dnia miesiąca Apip
Ra przemówił do Bogów, którzy byli z nimi: <<Rozpalcie ogień przed Neit tego dnia! Przyjdźcie, radujcie się z jej powodu, w ten dobry dzień, albowiem powróciła cała i zdrowa. Rozpalcie przed nią pochodnie i celebrujcie w jej obecności aż do świtu!>>
Przypisy:
[1] – Tekst z Armant (Luksor) dzieli tę Trzydziestkę na: Ogdoadę z Hermopolis, Osiem Bogów Dżebau, Siedem Khnumów i Siedem Dżaisu. Kosmogonia Neit z Esny zdaje się podążać za tym podziałem. Formuła ofiarna dla Khnuma (Esna 395, kol. 18) udziela wskazówek dotyczących roli każdej z grup. Ogdoada ma za zadanie ,,rozstrzygać sprawy Bogów i ludzi”. Osiem Dżebau panuje nad ciągłością genealogiczną, reprodukcją; ich nazwa jest wywodzona od słowa ḏbȝ (nagroda, odpłata). Siedem Khnumów asystuje w kształtowaniu. Podczas gdy Siedem Dżaisu zapewnia ochronę i odwet.
[2] – Cztery moce akhu nie zostały bliżej zdefiniowane przez kosmogonię z Esny. Najpewniej należy rozumieć jako świetliste, poznawczo-stwórcze moce, dzięki którym Neit i jej Bogowie przewidują i mogą urzeczywistnić przyszłe akty kreacji. Nie należy ich więc rozumieć jako osobowych bytów, przypominających lub powiązanych z duchami Błogosławionych Zmarłych.
Źródło tłumaczenia:
The Temple of Esna. An Evolving Translation: Esna III – https://shemanefer-esna3.share.connect.posit.cloud/column-2-204-213.html [dostęp: 04.10.2026]